Bách khoa Cây cảnh

Thối rễ

Hay gặp ở: Trầu bà, Kim ngân, Kim tiền, Sen đá, Xương rồng, Trầu bà Tortum, Tùng thơm, tùng mini, Si, si lá xoăn, sanh, Ngũ gia bì, Lưỡi hổ, Lan ý, Trầu bà lá xẻ (Monstera), Bàng Singapore, Phát tài, thiết mộc lan, trúc phát lộc, Cau tiểu trâm, cau, Mai vàng, Ngọc ngân, phú quý (Aglaonema), Vạn niên thanh, Hồng môn, Cây hạnh phúc, Đuôi công (Calathea), Cỏ lan chi, Dương xỉ, Sống đời, Hoa giấy, Sứ Thái (sa mạc hồng), Cao su cảnh (đa búp đỏ), Thường xuân, Ngọc bích, Cẩm nhung, Hoa sứ, Hoa nhài, Mai chiếu thuỷ, Cau vàng, Trầu bà đế vương, Thanh Xuân, Húng quế, rau gia vị, Cúc chậu, Trạng nguyên

Cây hay bị

Mọi cây, đặc biệt họ Ráy, Ficus, sen đá, kim tiền, lưỡi hổ, lan.

Triệu chứng

Cây rũ dù đất ướt; lá vàng hàng loạt từ dưới lên; gốc thâm mềm; rễ nâu đen nhũn, vỏ rễ tuột ra như sợi chỉ, mùi hôi chua.

Vòng đời, cách lây

Nấm noãn Pythium, Phytophthora có bào tử bơi trong nước — lan nhanh khi đất sũng; Fusarium sống lâu trong đất, xâm nhập qua rễ tổn thương.

Khi nào hay bị

Tưới nhiều, chậu không lỗ, chậu quá to, mùa mưa, trời lạnh cây uống ít.

Dễ nhầm với

Thiếu nước (cũng héo nhưng đất khô, rễ trắng chắc), tuyến trùng (rễ có nốt sưng).

Nguyên nhân

Úng nước kéo dài (tưới nhiều, chậu không lỗ, chậu quá to, giá thể bí, đĩa lót đọng nước) → rễ ngạt → nấm tấn công.

Phòng

Giá thể thoáng; chậu có lỗ; tưới theo độ khô của đất; đổ nước đĩa lót.

Trị — hữu cơ, thủ công

Dỡ chậu, rửa sạch rễ, cắt bỏ HẾT phần rễ thối (đến khi thấy rễ trắng chắc), để rễ khô thoáng vài giờ; trồng lại giá thể MỚI, khô hơn, chậu vừa với bộ rễ còn lại; tưới thưa. Có thể chấm vết cắt bột quế.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Ngâm rễ 15–30 phút trong thuốc trừ nấm: Metalaxyl + Mancozeb, Fosetyl-aluminium, Hymexazol, Copper oxychloride (gốc đồng).

Lưu ý

Rễ thối gần hết: cứu bằng cách giâm lại các ngọn/cành còn khoẻ.

Rệp sáp

Hay gặp ở: Trầu bà, Kim ngân, Kim tiền, Sen đá, Xương rồng, Si, si lá xoăn, sanh, Linh sam (bonsai), Ngũ gia bì, Bàng Singapore, Phát tài, thiết mộc lan, trúc phát lộc, Mai vàng, Ngọc ngân, phú quý (Aglaonema), Cây hạnh phúc, Cỏ lan chi, Hoa giấy, Sứ Thái (sa mạc hồng), Ngọc bích, Quất cảnh, Hoa sứ, Dâm bụt, Hoa nhài, Nguyệt quế, Mai chiếu thuỷ, Trầu bà đế vương, Thanh Xuân, Chanh, bưởi, cam chậu

Cây hay bị

Rất nhiều cây: sen đá, xương rồng, trầu bà, lan, dâm bụt, hoa giấy, Hoya, Ficus.

Triệu chứng

Cụm bông trắng như bông gòn ở nách lá, kẽ lá, mặt dưới lá, gốc thân; bóp ra dịch. Lá vàng, cây còi; có mật dính, nấm muội đen. Loại rệp sáp rễ: bông trắng bám rễ khi dỡ chậu.

Vòng đời, cách lây

Con cái đẻ hàng trăm trứng trong túi sáp trắng; con non mới nở (rất nhỏ, bò được) lan sang lá, cây bên cạnh rồi bám cố định chích hút. Một vòng đời khoảng 1–2 tháng tuỳ loài và nhiệt độ — nhiều lứa gối nhau nên phải xử lý lặp lại.

Khi nào hay bị

Quanh năm trong nhà; bùng mạnh khi khô nóng, bí gió.

Dễ nhầm với

Nấm mốc trắng (không có thân rệp khi bóp), sợi sáp của rệp muội bông, mạng tơ nhện đỏ.

Nguyên nhân

Mua cây mới nhiễm sẵn; khô nóng, bí gió; bón nhiều đạm (đọt non mềm).

Phòng

Cách ly cây mới mua 2 tuần; kiểm tra nách lá mỗi lần tưới; không bón thừa đạm.

Trị — hữu cơ, thủ công

Tăm bông thấm cồn 70% chấm từng con; xịt nước xà phòng (5ml xà phòng diệt côn trùng/nước rửa chén nhẹ + 1 lít nước) hoặc dầu neem 5ml/lít + vài giọt xà phòng, 5–7 ngày/lần × 3–4 lần (diệt cả lứa trứng mới nở).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Nặng: thuốc lưu dẫn Imidacloprid, Thiamethoxam (tưới gốc hoặc phun); Spirotetramat. Rệp sáp rễ: dỡ chậu, rửa rễ, ngâm dung dịch thuốc, thay giá thể mới.

Lưu ý

Lớp sáp chống nước — thuốc tiếp xúc cần trộn chất bám dính/xà phòng. Kiến hay “chăn nuôi” rệp — diệt kiến cùng lúc.

Nhện đỏ

Hay gặp ở: Trầu bà, Kim ngân, Xương rồng, Trầu bà Tortum, Tùng thơm, tùng mini, Linh sam (bonsai), Ngũ gia bì, Lan ý, Trầu bà lá xẻ (Monstera), Cau tiểu trâm, cau, Hoa hồng, Mai vàng, Vạn niên thanh, Cây hạnh phúc, Đuôi công (Calathea), Sứ Thái (sa mạc hồng), Thường xuân, Quất cảnh, Hoa nhài, Nguyệt quế, Mai chiếu thuỷ, Cau vàng, Chanh, bưởi, cam chậu

Cây hay bị

Alocasia, Calathea, cau, thường xuân, cô tòng, hoa hồng, quất, dưa hấu (Peperomia), trầu bà lá mỏng.

Triệu chứng

Mặt lá lấm tấm chấm vàng/trắng li ti, lá xỉn như phủ bụi rồi khô; mặt dưới có chấm đỏ/nâu nhỏ di chuyển, tơ mảnh như mạng nhện ở nách lá.

Vòng đời, cách lây

Trứng → ấu trùng → 2 tuổi nhộng → trưởng thành; khi nóng khoảng 30°C một vòng đời chỉ khoảng 1–2 tuần nên mật số tăng vọt sau vài tuần. Gió và quần áo mang nhện sang cây khác.

Khi nào hay bị

Mùa khô nóng, phòng máy lạnh, ban công hanh.

Dễ nhầm với

Bọ trĩ (vệt bạc, chấm phân đen, không có tơ), thiếu dinh dưỡng (vàng đều, không lấm tấm), bụi bám.

Nguyên nhân

Không khí khô nóng, phòng máy lạnh, ban công nắng hanh.

Phòng

Tăng độ ẩm; xịt rửa mặt dưới lá định kỳ; lau lá.

Trị — hữu cơ, thủ công

Xịt nước mạnh mặt dưới lá 2–3 ngày/lần; dầu neem hoặc dầu khoáng (SK Enspray) 5–7 ngày/lần × 3 lần.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc trừ nhện chuyên dụng (theo nhãn): Abamectin, Hexythiazox, Propargite, Pyridaben… Luân phiên hoạt chất vì nhện kháng thuốc rất nhanh.

Lưu ý

Nhện đỏ không phải côn trùng — thuốc trừ sâu thông thường hầu như không hiệu quả.

Bọ trĩ

Hay gặp ở: Trầu bà Tortum, Si, si lá xoăn, sanh, Lan (hồ điệp, hoàng thảo…), Trầu bà lá xẻ (Monstera), Hoa hồng, Hồng môn, Trầu bà đế vương, Thanh Xuân, Ớt, Cúc chậu

Cây hay bị

Monstera, Philodendron, Ficus, mai, hoa hồng, lan, hồng môn.

Triệu chứng

Vệt bạc lấp lánh trên lá, chấm phân đen nhỏ; lá non xoăn, biến dạng, có vết sẹo nâu; hoa bị đốm, méo. Côn trùng dài 1–2mm, mảnh, chạy nhanh.

Vòng đời, cách lây

Trứng được cài vào trong mô lá, hoa; sâu non chích hút lá non, nụ; đến giai đoạn nhộng phần lớn rơi xuống mặt đất chậu — nên phun lá không diệt được nhộng, cần xử lý cả mặt giá thể và lặp lại 3–4 lần.

Khi nào hay bị

Mùa khô nóng; nhà kính, hoa nhiều.

Dễ nhầm với

Nhện đỏ, nhện trắng (đọt xoăn nhưng không có vệt bạc), cháy nắng.

Nguyên nhân

Thời tiết khô nóng; lây từ hoa cắt, cây mới.

Phòng

Bẫy dính màu xanh dương; cách ly cây mới; cắt bỏ hoa tàn.

Trị — hữu cơ, thủ công

Xịt nước, dầu neem, xà phòng diệt côn trùng 5 ngày/lần × 4 lần; cắt lá bị nặng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Spinosad, Spinetoram, Abamectin, Imidacloprid (luân phiên).

Lưu ý

Trứng nằm trong mô lá, nhộng ở đất — xử lý cả mặt chậu.

Rệp vảy

Hay gặp ở: Si, si lá xoăn, sanh, Lan (hồ điệp, hoàng thảo…), Ngũ gia bì, Dương xỉ, Cao su cảnh (đa búp đỏ), Thường xuân, Cau vàng

Cây hay bị

Ficus, cau, lụi, ngũ gia bì, vạn tuế, quất, nguyệt quế, phong lan.

Triệu chứng

Các vảy tròn/bầu dục nâu, xám bám chặt thân, gân lá như “vết sần”; mật dính, nấm muội đen trên lá.

Vòng đời, cách lây

Con cái nằm dưới vảy cứng đẻ trứng; con non mới nở bò tự do vài ngày rồi cố định, tiết vảy. Lúc con non đang bò là thời điểm phun thuốc hiệu quả nhất vì chưa có vảy che.

Khi nào hay bị

Quanh năm, hay gặp ở cây thân gỗ, lan, cây để lâu không kiểm tra.

Dễ nhầm với

Mắt cây, vết sẹo, bào tử rỉ sắt (rệp vảy cạy ra được).

Nguyên nhân

Bí gió, cây yếu, lây từ cây khác.

Phòng

Lau lá, kiểm tra thân cành định kỳ.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cạo bằng tăm/bàn chải đánh răng mềm nhúng cồn; dầu khoáng 5ml/lít (làm ngạt rệp).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc lưu dẫn Imidacloprid, Thiamethoxam, Buprofezin (diệt rệp non).

Lưu ý

Vỏ vảy chống thuốc tiếp xúc — giai đoạn rệp non (mới nở, chưa có vảy) là lúc phun hiệu quả nhất.

Rệp muội

Hay gặp ở: Hoa hồng, Sống đời, Đào, Húng quế, rau gia vị, Bạc hà, Cúc chậu, Sen, súng

Cây hay bị

Hoa hồng, dâm bụt, quất, rau gia vị, đọt non mọi cây.

Triệu chứng

Đàn rệp nhỏ xanh, đen, vàng bám đọt non, nụ hoa; lá non xoăn; mật dính, kiến bu.

Vòng đời, cách lây

Mùa ấm, con cái sinh sản đơn tính và đẻ thẳng ra con — một đàn nhỏ thành dày đặc trong 1–2 tuần; khi đông đúc sinh ra con có cánh bay sang cây khác. Là vật truyền nhiều loại virus.

Khi nào hay bị

Đọt non mềm, bón nhiều đạm, đầu mùa mưa và xuân.

Dễ nhầm với

Bọ phấn (bay lên khi chạm), rệp sáp (có lớp sáp trắng).

Nguyên nhân

Đọt non nhiều đạm; mùa khô.

Phòng

Không bón thừa đạm; trồng xen cây thơm.

Trị — hữu cơ, thủ công

Xịt nước mạnh; xà phòng diệt côn trùng; dầu neem; nước tỏi ớt.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Imidacloprid, Acetamiprid, Thiamethoxam.

Lưu ý

Rệp sinh sản cực nhanh (không cần giao phối) — xử lý ngay khi thấy.

Cháy đầu lá do flo, muối

Hay gặp ở: Lan ý, Phát tài, thiết mộc lan, trúc phát lộc, Ngọc ngân, phú quý (Aglaonema), Đuôi công (Calathea), Cỏ lan chi, Cau vàng

Cây hay bị

Phát tài, thiết mộc lan, trúc phát lộc (Dracaena), cỏ lan chi, đuôi công (Calathea), cau.

Triệu chứng

Chóp lá và mép lá cháy nâu thành vệt, ranh giới vàng; lá mới ra vẫn bị — dù tưới, độ ẩm đã ổn.

Vòng đời, cách lây

Không lây; flo, bo, muối tích tụ dần ở đầu lá theo dòng thoát nước.

Khi nào hay bị

Tưới nước máy lâu ngày, bón nhiều phân.

Dễ nhầm với

Không khí khô (cháy mép đồng đều hơn), thiếu kali (bắt đầu từ lá già).

Nguyên nhân

Nhóm cây này nhạy với flo trong nước, muối từ phân bón tích tụ trong chậu.

Phòng

Tưới nước lọc, nước mưa; xả chậu bằng nhiều nước mỗi 1–2 tháng; bón loãng.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt tỉa phần cháy theo đúng hình lá (chừa viền nâu mỏng).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không cần thuốc.

Thiếu dinh dưỡng

Hay gặp ở: Dâm bụt, Hoa nhài, Cau vàng, Chanh, bưởi, cam chậu

Cây hay bị

Cây lâu không thay chậu, không bón; cau, quất, hoa hồng, mai.

Triệu chứng

Thiếu N: lá già vàng đều, cây nhạt màu. Thiếu Mg: lá già vàng giữa các gân, gân còn xanh. Thiếu Fe: lá NON vàng, gân xanh. Thiếu K: mép lá già cháy vàng nâu. Thiếu Ca: đọt non biến dạng, thối đầu.

Nguyên nhân

Giá thể cạn kiệt, pH lệch (đất kiềm khoá sắt), rễ hỏng không hút được.

Phòng

Bón định kỳ phân có vi lượng; thay giá thể 1–2 năm/lần.

Trị — hữu cơ, thủ công

Phân trùn quế, đạm cá, dịch chuối; Mg: muối Epsom (MgSO₄) 1 thìa cà phê/4 lít nước tưới gốc.

Trị — thuốc (hoạt chất)

NPK + TE (vi lượng); Chelate sắt (Fe-EDTA) cho vàng lá non.

Lưu ý

Kiểm tra rễ và cách tưới trước — rất nhiều trường hợp tưởng “thiếu chất” thực ra là rễ hỏng do úng, rễ không hút được dinh dưỡng.

Sâu ăn lá, sâu xanh, ốc sên

Hay gặp ở: Mai vàng, Hoa giấy, Sen, súng

Cây hay bị

Cây ban công, sân vườn: hoa giấy, mai, sứ Thái, lá gấm, cây gia vị, lan.

Triệu chứng

Lá thủng lỗ, khuyết mép, chỉ còn gân; phân đen dưới cây; vệt nhớt bạc (ốc sên).

Nguyên nhân

Bướm đẻ trứng mùa mưa; ốc sên ra vào ban đêm.

Phòng

Kiểm tra mặt dưới lá tìm trứng; dọn lá rụng.

Trị — hữu cơ, thủ công

Bắt tay; Bt (Bacillus thuringiensis) cho sâu; bẫy bia/vỏ trứng nghiền quanh gốc cho ốc sên.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Emamectin benzoate, Abamectin, Spinosad (sâu); Metaldehyde (ốc — độc với thú cưng, cẩn thận).

Lưu ý

Sứ Thái hay bị sâu đục lá giai đoạn đọt non.

Đốm lá (nấm & vi khuẩn)

Hay gặp ở: Trầu bà, Lưỡi hổ, Mai vàng

Cây hay bị

Họ Ráy, Calathea, Dracaena, hồng môn, sung, hoa hồng (đốm đen), lan.

Triệu chứng

Nấm: đốm nâu tròn có vòng đồng tâm, viền vàng, khô dần. Vi khuẩn: đốm ướt sũng nước, mép vàng, lan nhanh, có mùi; lá thủng thối.

Vòng đời, cách lây

Bào tử nấm, vi khuẩn lan theo giọt nước bắn, tay, dụng cụ; nảy mầm khi lá ướt nhiều giờ.

Khi nào hay bị

Mưa dầm, tưới lên lá buổi tối, tán rậm.

Dễ nhầm với

Cháy nắng (mảng khô không viền), cháy phân, tảo đỏ (đốm nổi như nhung).

Nguyên nhân

Tưới lên lá vào chiều tối, lá ướt lâu; bí gió; ẩm cao mùa mưa; dụng cụ bẩn.

Phòng

Tưới gốc buổi sáng; giãn cây thông gió; vệ sinh kéo bằng cồn.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ lá bệnh (cắt rộng ra phần lành 1cm), tiêu huỷ; không phun sương; bột quế/ baking soda pha loãng (5g/lít) phun phòng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Nấm: Mancozeb, Difenoconazole, Azoxystrobin, Propineb. Vi khuẩn: Copper hydroxide/oxychloride (gốc đồng), Kasugamycin.

Lưu ý

Đốm vi khuẩn rất khó trị — ưu tiên cắt bỏ và cách ly.

Phấn trắng

Hay gặp ở: Hoa hồng, Sống đời, Cúc chậu

Cây hay bị

Begonia, hoa hồng, hương thảo, đồng tiền, bí, Kalanchoe.

Triệu chứng

Lớp bột trắng như rắc bột mì trên mặt lá, đọt non; lá vàng, xoăn, khô.

Vòng đời, cách lây

Nấm sống trên bề mặt lá, bào tử bay theo gió; khác đa số nấm, phấn trắng không cần lá ướt — ưa ngày khô, đêm ẩm, bí gió.

Khi nào hay bị

Chuyển mùa, chênh lệch nhiệt ngày đêm, thiếu sáng, bí gió.

Dễ nhầm với

Rệp sáp (có con), sương mai (mốc ở mặt DƯỚI, mặt trên vàng góc cạnh), bụi phấn.

Nguyên nhân

Bí gió + chênh lệch nhiệt ngày đêm + ẩm không khí (dù lá khô).

Phòng

Thoáng khí, đủ nắng, không trồng quá dày.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt lá bệnh; phun baking soda 5g + vài giọt xà phòng/lít, hoặc sữa tươi pha loãng 1:9, 5–7 ngày/lần.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Hexaconazole, Difenoconazole, lưu huỳnh (Sulfur) dạng bột thấm nước.

Sâu vẽ bùa (ruồi đục lá)

Hay gặp ở: Quất cảnh, Chanh, bưởi, cam chậu, Cúc chậu

Cây hay bị

Quất, chanh, bưởi, cam (lá non — sâu vẽ bùa cam quýt); cúc, đậu, rau, hoa (ruồi đục lá Liriomyza).

Triệu chứng

Đường ngoằn ngoèo màu trắng bạc dưới lớp biểu bì lá; lá non quăn queo, biến dạng; nhìn ngược sáng thấy sâu non trong đường đục.

Vòng đời, cách lây

Trưởng thành (bướm rất nhỏ hoặc ruồi nhỏ) đẻ trứng trên lá non; sâu non đục ăn giữa hai lớp biểu bì rồi hoá nhộng ở mép lá hoặc rơi xuống đất.

Khi nào hay bị

Mỗi đợt cây ra đọt non, nhất là đầu mùa mưa.

Dễ nhầm với

Vệt bạc do bọ trĩ (không thành đường hầm).

Nguyên nhân

Đọt non ra không tập trung, kéo dài.

Phòng

Cho cây ra đọt tập trung; ngắt bỏ lá bị hại nặng; bẫy dính vàng (ruồi đục lá).

Trị — hữu cơ, thủ công

Phun dầu khoáng lên đọt non khi lá vừa nhú để hạn chế con trưởng thành đẻ trứng; dầu neem.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: Abamectin, Emamectin benzoate, Cyromazine (ruồi đục lá) — phun khi đọt non dài 1–2cm.

Lưu ý

Vết đục trên lá cam quýt là cửa ngõ cho bệnh loét vi khuẩn.

Rỉ sắt

Hay gặp ở: Hoa sứ, Bạc hà

Cây hay bị

Sung Mỹ, hoa sứ, mai vàng, bạc hà, hoa hồng.

Triệu chứng

Mặt dưới lá có các ổ bột màu cam/nâu như gỉ sắt, mặt trên đốm vàng; lá rụng sớm.

Vòng đời, cách lây

Ổ bào tử bột màu cam, nâu ở mặt dưới lá; bào tử bay theo gió, nảy mầm khi lá ướt. Một số loài cần hai cây ký chủ khác nhau.

Khi nào hay bị

Ẩm, mưa phùn, sương đêm.

Dễ nhầm với

Tảo đỏ (nổi như nhung, không ra bột), rệp vảy (cạy được).

Nguyên nhân

Ẩm ướt kéo dài mùa mưa.

Phòng

Tưới gốc, dọn lá rụng, thông gió.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ lá bệnh, tiêu huỷ (không ủ phân).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Hexaconazole, Tebuconazole, Mancozeb.

Bọ phấn trắng

Hay gặp ở: Dâm bụt, Trạng nguyên

Cây hay bị

Dâm bụt, trạng nguyên, hoa hồng, ngũ sắc, hương nhu, húng, ớt, cà chua, mướp, bầu bí.

Triệu chứng

Chạm vào cây thấy đàn ruồi trắng nhỏ 1–2mm bay lên rồi đậu lại; mặt dưới lá có ấu trùng dẹt như vảy trong suốt; lá vàng, có mật dính và nấm muội.

Vòng đời, cách lây

Trứng ở mặt dưới lá → ấu trùng tuổi 1 bò ngắn rồi bất động → nhộng → trưởng thành; vòng đời khoảng 3–5 tuần tuỳ nhiệt độ. Bọ phấn Bemisia truyền virus xoăn vàng lá cho cà chua, ớt.

Khi nào hay bị

Mùa khô nóng, nhà kính, cây bón nhiều đạm.

Dễ nhầm với

Rệp muội (không bay khi chạm), rệp sáp (có sáp trắng, không bay).

Nguyên nhân

Cây mới mua mang theo; thời tiết nóng khô.

Phòng

Bẫy dính vàng treo gần cây; kiểm tra mặt dưới lá; không bón thừa đạm.

Trị — hữu cơ, thủ công

Xịt nước mạnh mặt dưới lá; xà phòng diệt côn trùng, dầu neem hoặc dầu khoáng 5–7 ngày/lần × 3–4 lần (phải trúng mặt dưới lá).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: Buprofezin, Pyriproxyfen (ức chế lột xác — diệt ấu trùng), Spirotetramat, nhóm neonicotinoid (Acetamiprid, Dinotefuran…). Luân phiên vì bọ phấn kháng thuốc mạnh.

Lưu ý

Thuốc độc với ong — không phun cây đang hoa ngoài trời.

Nhện trắng, nhện vàng (nhện hại đọt)

Hay gặp ở: Dâm bụt, Ớt

Cây hay bị

Ớt, cà, dâm bụt, thu hải đường, cúc đồng tiền, ngọc thảo, hoa hồng, nhài, sen đá con, Hoya.

Triệu chứng

Đọt non và lá non co rúm, xoăn, dày cứng, mặt dưới bóng như phủ dầu rồi chuyển nâu đồng; nụ hoa méo, rụng. Nhện quá nhỏ (khoảng 0,2mm), mắt thường hầu như không thấy — cần kính lúp.

Vòng đời, cách lây

Vòng đời rất ngắn khi nóng ẩm (khoảng 1 tuần); sống và đẻ ở đọt non, nách lá kín.

Khi nào hay bị

Nóng ẩm, cây trong nhà kính, đọt non nhiều.

Dễ nhầm với

Virus (khảm loang, không bóng mặt dưới), bọ trĩ (có vệt bạc), thuốc diệt cỏ, thiếu canxi, bo.

Nguyên nhân

Cây mới mua nhiễm sẵn; nhện bám vào côn trùng khác (bọ phấn) để phát tán.

Phòng

Cách ly cây mới; cắt bỏ đọt bị hại.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ đọt xoăn; dầu khoáng, chế phẩm lưu huỳnh (theo nhãn, không phun khi trời nắng nóng) 5–7 ngày/lần.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc trừ nhện theo nhãn: Abamectin và các hoạt chất trừ nhện khác. Phun kỹ vào đọt và nách lá.

Sâu đục thân, đục cành

Hay gặp ở: Mai vàng, Đào

Cây hay bị

Mai vàng, đào, hoa hồng, cây ăn quả (cam, bưởi, xoài), bonsai thân gỗ, hoa giấy.

Triệu chứng

Cành héo đột ngột từ một điểm trở lên; trên thân có lỗ đục nhỏ, đùn mùn cưa, phân sâu hoặc chảy nhựa; gõ nghe rỗng.

Vòng đời, cách lây

Con trưởng thành (xén tóc, bướm) đẻ trứng vào kẽ vỏ; sâu non đục vào lõi sống nhiều tháng rồi hoá nhộng trong đường đục.

Khi nào hay bị

Quanh năm, rõ nhất mùa mưa; cây yếu, có vết thương dễ bị.

Dễ nhầm với

Thối rễ, héo xanh vi khuẩn (cành héo nhưng không có lỗ đục, mùn cưa).

Nguyên nhân

Vườn gần cây bị hại, cây suy yếu.

Phòng

Kiểm tra thân cành thường xuyên; cắt và tiêu huỷ cành bị đục; giữ cây khoẻ.

Trị — hữu cơ, thủ công

Dùng sợi thép mảnh luồn vào lỗ đục để diệt sâu non; cắt bỏ cành héo dưới vết đục.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Bơm dung dịch thuốc trừ sâu có đăng ký trị sâu đục thân (đọc nhãn) vào lỗ đục rồi bịt kín bằng đất sét hoặc keo liền sẹo.

Thán thư

Hay gặp ở: Lan (hồ điệp, hoàng thảo…), Ớt

Cây hay bị

Lan (Dendrobium, Cattleya, hồ điệp), hồng môn, trầu bà, si, xoài, ớt, bưởi, mai vàng.

Triệu chứng

Đốm nâu đến đen hơi lõm, viền rõ, thường loang từ chóp hoặc mép lá vào; vết cũ khô có các chấm đen nhỏ xếp thành vòng; trên quả là vết thối lõm.

Vòng đời, cách lây

Bào tử sinh ra trong các chấm đen, lan theo giọt nước mưa, nước tưới; xâm nhập qua vết thương, lá yếu.

Khi nào hay bị

Mưa nhiều, ẩm độ cao, lá bị cháy nắng hoặc tổn thương.

Dễ nhầm với

Cháy nắng (không có chấm đen, không lan), đốm lá vi khuẩn (vết ướt có quầng vàng), thiếu kali (cháy mép lá già).

Nguyên nhân

Ẩm ướt kéo dài, tán bí, cây yếu.

Phòng

Tưới gốc, không để lá ướt qua đêm; tỉa thông thoáng; cắt bỏ lá bệnh.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ phần bệnh rộng ra ngoài vết 1–2cm, bôi vôi hoặc keo liền sẹo; chế phẩm Bacillus, Trichoderma phòng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: phòng bằng Mancozeb, gốc đồng; trị bằng Azoxystrobin, Difenoconazole, Propiconazole, Hexaconazole — luân phiên.

Loét cam quýt

Hay gặp ở: Quất cảnh, Chanh, bưởi, cam chậu

Cây hay bị

Quất cảnh, chanh, bưởi, cam, quýt.

Triệu chứng

Vết loét nhỏ, sần sùi, nổi gờ như bần, màu nâu, có quầng vàng; xuất hiện ở cả hai mặt lá, trên quả và cành non.

Vòng đời, cách lây

Vi khuẩn lan theo mưa gió, xâm nhập qua khí khổng và vết thương — đặc biệt vết đục của sâu vẽ bùa.

Khi nào hay bị

Mưa nhiều, gió, đọt non.

Dễ nhầm với

Ghẻ nhám (nấm, vết sần không có quầng vàng), sâu vẽ bùa.

Nguyên nhân

Cây giống nhiễm, sâu vẽ bùa gây vết thương.

Phòng

Dùng cây giống sạch; trị sâu vẽ bùa; cắt tỉa cành bệnh; khử trùng kéo.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ, tiêu huỷ lá cành bệnh.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc gốc đồng theo nhãn, phun khi ra đọt non và sau mưa gió.

Vàng lá gân xanh cam quýt

Hay gặp ở: Quất cảnh, Nguyệt quế

Cây hay bị

Quất, bưởi, cam, quýt, chanh; nguyệt quế (Murraya) là cây ký chủ của rầy truyền bệnh.

Triệu chứng

Lá vàng loang lổ không đối xứng hai bên gân chính; lá nhỏ, dựng đứng; quả nhỏ, méo, lệch tâm, chín không đều, hạt lép; cây suy dần.

Vòng đời, cách lây

Vi khuẩn sống trong mạch dẫn, lây qua rầy chổng cánh (Diaphorina citri) và cành ghép, cây giống bệnh.

Khi nào hay bị

Quanh năm; rầy nhiều khi cây ra đọt non.

Dễ nhầm với

Thiếu kẽm, sắt, magie (vàng đối xứng theo gân, đều giữa các lá).

Nguyên nhân

Cây giống nhiễm bệnh, rầy chổng cánh.

Phòng

Mua cây giống sạch bệnh có nguồn gốc; diệt rầy chổng cánh khi cây ra đọt; không trồng nguyệt quế sát vườn cam quýt.

Trị — hữu cơ, thủ công

Không có cách chữa — nhổ bỏ cây bệnh để tránh lây.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Chỉ trị rầy chổng cánh (theo nhãn); không có thuốc diệt vi khuẩn trong cây.

Hại lạnh, sương muối

Hay gặp ở: Lưỡi hổ, Ngọc ngân, phú quý (Aglaonema)

Cây hay bị

Cây nhiệt đới: môn, ráy, trầu bà, đuôi công, kim tiền, xương rồng, sứ Thái; cây ở vùng núi phía Bắc.

Triệu chứng

Sau đêm rét, lá thâm đen như bị bỏng nước, mềm rũ; đọt non cháy; sương muối làm lá trắng rồi cháy khô.

Vòng đời, cách lây

Không lây; xảy ra khi nhiệt độ xuống dưới ngưỡng chịu của cây (nhiều cây nhiệt đới bị hại dưới khoảng 10°C).

Khi nào hay bị

Đợt rét đậm, rét hại miền Bắc; sương muối vùng cao.

Dễ nhầm với

Thối nhũn vi khuẩn (lan dần, có mùi), cháy phân.

Nguyên nhân

Lạnh, gió lùa, tưới nước buổi tối khi rét.

Phòng

Đưa cây vào trong trước đợt rét; che phủ ban đêm; giảm tưới; kê chậu khỏi nền đá lạnh.

Trị — hữu cơ, thủ công

Không cắt ngay phần bị hại — đợi trời ấm cây ra lộc mới rồi tỉa phần chết.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không cần thuốc.

Thối nhũn (thối thân, thối nõn)

Hay gặp ở: Lan (hồ điệp, hoàng thảo…)

Cây hay bị

Sen đá, xương rồng, lan hồ điệp (thối nõn), lưỡi hổ, Aglaonema, đồng tiền, nha đam.

Triệu chứng

Mô mềm nhũn, trong suốt hoặc thâm đen, chảy nước, mùi hôi; lan rất nhanh (1–2 ngày).

Vòng đời, cách lây

Vi khuẩn (Pectobacterium, Dickeya…) vào qua vết thương, nước đọng; phân huỷ mô thành nhũn nước, mùi hôi đặc trưng; lan rất nhanh khi nóng ẩm.

Khi nào hay bị

Nóng ẩm, nước đọng nõn lan, tưới tối, dụng cụ bẩn.

Dễ nhầm với

Thối đen do nấm (ranh giới khô hơn, không hôi nồng), hại lạnh (thâm đen nhưng không lan).

Nguyên nhân

Nước đọng trong nõn/nách lá; vết thương + ẩm nóng; úng.

Phòng

Không để nước đọng nõn (thấm khô bằng giấy); tưới gốc; giá thể thoáng.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ toàn bộ phần thối bằng dao sạch đến mô lành, để vết cắt khô 2–5 ngày (sen đá, xương rồng) — trồng lại như cây giâm.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Gốc đồng (Copper hydroxide, Copper oxychloride), Kasugamycin — theo nhãn. Hạn chế dùng kháng sinh; vệ sinh, cắt bỏ phần thối là chính.

Lưu ý

Phát hiện muộn thường phải bỏ — giữ lại ngọn/lá khoẻ để nhân giống.

Bệnh virus (khảm lá)

Hay gặp ở: Ớt

Cây hay bị

Lan (virus CymMV, ORSV), hoa hồng, Aglaonema, Dieffenbachia, ớt cảnh.

Triệu chứng

Lá loang lổ vàng – xanh dạng khảm, vằn vòng, biến dạng; hoa có vệt màu lạ; cây còi.

Vòng đời, cách lây

Lây qua côn trùng chích hút (rệp muội, bọ phấn, bọ trĩ), dụng cụ cắt, nhân giống từ cây bệnh. Không có thuốc chữa.

Dễ nhầm với

Thiếu vi lượng (vàng đối xứng theo gân, đều trên lá cùng tuổi), nhện trắng, thuốc diệt cỏ.

Nguyên nhân

Lây qua dụng cụ cắt tỉa, rệp, bọ trĩ, nhân giống từ cây bệnh.

Phòng

Khử trùng kéo bằng cồn/lửa giữa các cây; diệt côn trùng chích hút; mua cây nguồn sạch bệnh.

Trị — hữu cơ, thủ công

Không chữa được — cách ly, tiêu huỷ cây bệnh nặng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không có thuốc trị virus.

Lưu ý

Đừng nhầm lá đốm tự nhiên (variegation đều, đẹp) với khảm virus (loang lổ bất thường, lá méo).

Thối đen lan

Hay gặp ở: Lan (hồ điệp, hoàng thảo…)

Cây hay bị

Lan Cattleya, Dendrobium, hồ điệp, Vanda, cây lan con; cũng gặp ở sen đá, xương rồng.

Triệu chứng

Vết đen ướt, mềm, lan rất nhanh (vài ngày) từ gốc, giả hành hoặc lá non; ranh giới có viền vàng; giả hành teo đen.

Vòng đời, cách lây

Nấm noãn có bào tử bơi trong nước — lan theo nước đọng, nước tưới bắn từ cây bệnh.

Khi nào hay bị

Mưa dầm, giá thể ẩm lâu, nước đọng ở nõn, tưới buổi tối.

Dễ nhầm với

Thối nhũn vi khuẩn (nhũn hơn, mùi hôi nồng), hại lạnh.

Nguyên nhân

Ẩm ướt và bí.

Phòng

Che mưa cho lan; tưới sáng; giá thể thoáng; cách ly cây mới.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ ngay phần đen rộng ra phần xanh khoẻ, để khô vết cắt; cách ly cây; vệ sinh dụng cụ bằng cồn.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: Metalaxyl, Fosetyl-aluminium (đặc trị nấm noãn); phòng thêm bằng gốc đồng.

Lưu ý

Bệnh tiến triển rất nhanh — xử lý trong ngày khi thấy vết đen ướt.

Sương mai (mốc sương)

Hay gặp ở: Húng quế, rau gia vị

Cây hay bị

Húng quế, rau cải, dưa leo, bầu bí, nho, hoa hồng, hoa cúc, hướng dương.

Triệu chứng

Mặt trên lá có mảng vàng góc cạnh, bị giới hạn bởi gân lá; mặt DƯỚI tương ứng có lớp mốc xám, tím nhạt; lá chuyển nâu, khô, rụng.

Vòng đời, cách lây

Nấm noãn ký sinh bắt buộc, bào tử lan theo gió, nước; cần lá ướt nhiều giờ để xâm nhiễm.

Khi nào hay bị

Đêm mát ẩm, sương nhiều, mưa phùn.

Dễ nhầm với

Phấn trắng (mốc trắng ở mặt TRÊN, không giới hạn theo gân), thiếu dinh dưỡng.

Nguyên nhân

Lá ướt lâu, trồng dày.

Phòng

Tưới buổi sáng vào gốc; trồng thưa; giống kháng (với húng quế).

Trị — hữu cơ, thủ công

Ngắt bỏ lá bệnh sớm; thông thoáng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: Metalaxyl, Mancozeb, gốc đồng; với rau ăn lá tuân thủ thời gian cách ly.

Đốm đen hoa hồng

Hay gặp ở: Hoa hồng

Cây hay bị

Hoa hồng (đặc biệt giống ngoại, hồng leo, hồng cổ lai).

Triệu chứng

Đốm đen tròn trên lá, mép đốm tua rua như hình sao; quanh đốm lá vàng rồi rụng hàng loạt từ dưới gốc lên, cây trơ cành.

Vòng đời, cách lây

Bào tử lan theo giọt nước bắn; lá rụng dưới gốc là nguồn bệnh cho đợt sau.

Khi nào hay bị

Mưa nhiều, tưới lên lá, ẩm nóng.

Dễ nhầm với

Thiếu dinh dưỡng (vàng không có đốm đen), cháy thuốc.

Nguyên nhân

Lá ướt lâu, lá bệnh không dọn.

Phòng

Nhặt sạch lá rụng; tưới gốc; tỉa thông thoáng; chọn giống kháng.

Trị — hữu cơ, thủ công

Ngắt bỏ lá bệnh; phun phòng định kỳ mùa mưa.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: Mancozeb (phòng), Difenoconazole, Hexaconazole, Azoxystrobin (trị) — luân phiên.

Héo xanh vi khuẩn

Hay gặp ở: Ớt

Cây hay bị

Cà chua, ớt, cà tím, khoai tây, gừng, lạc, thuốc lá; phong lữ (Pelargonium), một số hoa.

Triệu chứng

Cây héo rũ đột ngột vào buổi trưa khi lá vẫn còn xanh, vài ngày sau chết hẳn; cắt ngang thân thấy mạch thâm nâu.

Vòng đời, cách lây

Vi khuẩn sống lâu trong đất, nước; vào rễ qua vết thương, làm tắc mạch dẫn nước.

Khi nào hay bị

Nóng ẩm, đất úng, trồng liên tục cây họ Cà.

Dễ nhầm với

Thối rễ, nấm hạch, thiếu nước. Thử nhanh: cắt đoạn thân sát gốc nhúng vào cốc nước trong — sau vài phút thấy dòng dịch trắng đục như khói chảy ra là héo xanh vi khuẩn.

Nguyên nhân

Đất nhiễm, nước tưới nhiễm.

Phòng

Luân canh; đất, giá thể sạch; thoát nước tốt; không trồng lại cây họ Cà ở đất đã bệnh.

Trị — hữu cơ, thủ công

Nhổ bỏ cây bệnh cả rễ, tiêu huỷ; rắc vôi chỗ trồng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không có thuốc chữa hiệu quả khi cây đã héo.

Đốm nâu xương rồng, thanh long

Hay gặp ở: Xương rồng

Cây hay bị

Thanh long, xương rồng trụ, xương rồng ghép (gốc thanh long), một số sen đá.

Triệu chứng

Chấm nhỏ trắng hơi lõm trên thân, sau chuyển vàng cam rồi nâu, nổi gồ, đóng vảy như ghẻ; nhiều vết liền thành mảng, có thể thủng thân.

Vòng đời, cách lây

Bào tử lan theo mưa gió, xâm nhập khi thân ẩm, có vết thương nhỏ.

Khi nào hay bị

Mùa mưa nóng ẩm.

Dễ nhầm với

Cháy nắng (mảng trắng vàng không lõm, không lan), vết sẹo cũ, nhện đỏ (gỉ vàng lấm tấm).

Nguyên nhân

Mưa trực tiếp lên thân, bí gió.

Phòng

Che mưa cho xương rồng chậu; thông thoáng; cắt bỏ phần bệnh.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ phần thân bệnh, để khô vết cắt.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: phòng bằng Mancozeb, gốc đồng; trị bằng nhóm Difenoconazole, Azoxystrobin.

Lưu ý

Vết sẹo đã khô không mất đi — chỉ cần ngăn vết mới.

Rụng nụ, rụng hoa

Hay gặp ở: Lan (hồ điệp, hoàng thảo…)

Cây hay bị

Lan hồ điệp, dâm bụt, trà, gardenia (dành dành), hoa giấy, cây ăn quả ra hoa.

Triệu chứng

Nụ vàng và rụng trước khi nở, hoa rụng sớm.

Vòng đời, cách lây

Không lây.

Khi nào hay bị

Mang cây về nhà, đổi chỗ, chuyển mùa.

Nguyên nhân

Đổi chỗ đột ngột (ánh sáng, nhiệt độ thay đổi), thiếu hoặc thừa nước, gió nóng, luồng điều hoà, thiếu sáng; khí ethylene từ trái cây chín để gần; bọ trĩ, nhện trắng hại nụ.

Phòng

Không xoay, dời chậu khi đang có nụ; tưới đều; tránh gió điều hoà; để xa đĩa trái cây chín.

Trị — hữu cơ, thủ công

Ổn định chỗ đặt, kiểm tra sâu hại trong nụ.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Chỉ khi có bọ trĩ, nhện — theo mục tương ứng.

Ruồi nấm (muỗi đất)

Cây hay bị

Mọi cây trồng trong giá thể ẩm nhiều mùn, xơ dừa.

Triệu chứng

Ruồi đen nhỏ bay quanh chậu khi tưới; ấu trùng trắng đầu đen trong lớp đất mặt ăn rễ non → cây con, cành giâm còi, thối.

Vòng đời, cách lây

Ruồi đẻ trứng vào 2–3cm đất mặt ẩm; ấu trùng trong suốt đầu đen ăn mùn và rễ non; một vòng đời khoảng 3–4 tuần. Ruồi trưởng thành chỉ gây phiền, ấu trùng mới hại cây con, cành giâm.

Khi nào hay bị

Đất ẩm liên tục, nhiều xơ dừa, phân hữu cơ chưa hoai.

Dễ nhầm với

Bọ phấn (màu trắng, ở mặt dưới lá), ruồi giấm (quanh trái cây chín).

Nguyên nhân

Đất ẩm liên tục, nhiều chất hữu cơ chưa hoai.

Phòng

Để khô mặt đất 2–3cm giữa hai lần tưới; phủ lớp cát/sỏi/đá trân châu mặt chậu.

Trị — hữu cơ, thủ công

Bẫy dính vàng (bắt ruồi trưởng thành); tưới nước pha Bt (Bacillus thuringiensis israelensis); lát khoai tây đặt mặt đất để dụ ấu trùng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thường không cần — sửa thói quen tưới là hết.

Lưu ý

Ruồi nhiều là dấu hiệu bạn đang tưới quá tay.

Nấm muội đen

Cây hay bị

Cây có rệp sáp, rệp vảy, rệp muội: quất, nguyệt quế, Ficus, mai.

Triệu chứng

Lớp bồ hóng đen phủ mặt lá, lau được.

Vòng đời, cách lây

Nấm không ký sinh cây mà mọc trên mật ngọt do rệp, bọ phấn, rệp sáp tiết ra — hết côn trùng thì muội tự bong dần.

Dễ nhầm với

Bụi bẩn (lau sạch dễ, không dính nhớp).

Nguyên nhân

Nấm mọc trên mật ngọt do rệp tiết ra — gốc rễ là RỆP.

Phòng

Diệt rệp.

Trị — hữu cơ, thủ công

Lau bằng khăn ẩm + xà phòng loãng sau khi đã diệt rệp.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không cần thuốc nấm — trị rệp là hết.

Cháy nắng

Cây hay bị

Cây nội thất đưa ra nắng đột ngột, sen đá từ vườn ươm che lưới, phần lá đốm trắng/hồng.

Triệu chứng

Mảng bạc trắng, vàng hoặc nâu khô giòn ở phía lá hướng nắng; không lan rộng thêm khi đã dời chỗ.

Nguyên nhân

Tăng ánh sáng đột ngột, nắng trưa qua kính, giọt nước trên lá như thấu kính (ít gặp).

Phòng

Cho cây quen nắng dần trong 1–2 tuần (rèm → nắng sớm → nắng nhiều hơn).

Trị — hữu cơ, thủ công

Dời chỗ; cắt lá cháy nặng (hoặc để nguyên nếu chỉ vài vệt).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không cần.

Lưu ý

Mảng cháy không xanh lại được.

Thừa phân (cháy rễ do muối)

Cây hay bị

Mọi cây bón phân hoá học đậm, bón khi đất khô.

Triệu chứng

Đầu và mép lá cháy nâu đồng loạt, rễ non đen; mảng trắng muối trên mặt đất, thành chậu đất nung.

Nguyên nhân

Bón quá liều, quá dày, bón lúc đất khô hoặc cây đang yếu.

Phòng

Pha 1/2 liều nhãn, tưới nước trước khi bón.

Trị — hữu cơ, thủ công

Xả chậu: tưới lượng nước gấp 3–4 lần thể tích chậu cho chảy qua lỗ đáy; ngừng bón 1–2 tháng; nặng thì thay giá thể.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không dùng thêm.

Ruồi đục quả

Cây hay bị

Ổi, xoài, khế, mận, cam, quýt, bưởi, ớt, mướp đắng — cây ăn quả trồng chậu, sân vườn.

Triệu chứng

Vỏ quả có vết chích nhỏ thâm lại, quanh vết mềm và thối; bổ ra có dòi trắng; quả rụng sớm.

Vòng đời, cách lây

Ruồi cái chích đẻ trứng dưới vỏ quả sắp chín; dòi ăn thịt quả rồi chui xuống đất hoá nhộng.

Khi nào hay bị

Mùa quả chín, nắng nóng.

Dễ nhầm với

Thán thư (vết thối lõm có chấm đen, không có dòi).

Nguyên nhân

Quả rụng không thu gom, vườn xung quanh nhiều ruồi.

Phòng

Bao quả khi còn xanh; nhặt và tiêu huỷ (ngâm nước hoặc chôn sâu) quả rụng; treo bẫy dẫn dụ ruồi đực (methyl eugenol).

Trị — hữu cơ, thủ công

Bao quả, bẫy dẫn dụ, bả protein trộn thuốc phun điểm theo hướng dẫn.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Phun bả theo nhãn sản phẩm có đăng ký; tuân thủ thời gian cách ly trước khi ăn quả.

Tuyến trùng nốt sưng rễ

Cây hay bị

Rau ăn quả (cà chua, ớt, mướp, đậu), hồ tiêu, cây trồng đất cát; cây chậu dùng đất vườn cũ.

Triệu chứng

Cây còi, vàng, héo vào buổi trưa dù đất ẩm; dỡ lên thấy rễ có nhiều nốt sưng tròn hoặc chuỗi u nằm LẪN TRONG rễ.

Vòng đời, cách lây

Giun tròn cực nhỏ sống trong đất, chui vào rễ, kích rễ phình thành u để ăn; lây qua đất, nước tưới, cây giống.

Khi nào hay bị

Đất cát, ấm, trồng liên tục một loại cây.

Dễ nhầm với

Nốt sần cố định đạm ở cây họ Đậu (bám BÊN NGOÀI rễ, dễ tách, bên trong hồng) — là có lợi.

Nguyên nhân

Đất nhiễm, cây giống nhiễm.

Phòng

Cây chậu dùng giá thể sạch, không dùng lại đất cũ; phơi nắng đất (che nilon) trước khi trồng; luân canh.

Trị — hữu cơ, thủ công

Nhổ bỏ cây nặng; bón nhiều phân hữu cơ hoai; chế phẩm sinh học có nấm đối kháng (Trichoderma, Purpureocillium lilacinum) theo nhãn.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Chỉ dùng thuốc trừ tuyến trùng có đăng ký, theo nhãn; với cây chậu thay giá thể mới hiệu quả hơn.

Sùng đất (ấu trùng bọ hung)

Cây hay bị

Cây chậu, bonsai, sen đá, cỏ nền — nhất là giá thể có phân chuồng chưa hoai.

Triệu chứng

Cây héo, lung lay, rễ bị cắn cụt; dỡ chậu thấy sâu trắng béo, đầu nâu, nằm cong hình chữ C.

Vòng đời, cách lây

Bọ hung trưởng thành bay vào đẻ trứng trong đất giàu mùn; ấu trùng sống trong đất nhiều tháng ăn rễ.

Khi nào hay bị

Đầu mùa mưa (bọ hung bay nhiều vào đèn).

Dễ nhầm với

Thối rễ (rễ nhũn, không bị cắn), tuyến trùng.

Nguyên nhân

Phân hữu cơ chưa ủ hoai, đất mặt hở.

Phòng

Chỉ dùng phân đã ủ hoai; phủ mặt chậu sỏi; kiểm tra khi thay chậu.

Trị — hữu cơ, thủ công

Dỡ chậu bắt bỏ sùng, thay giá thể mới.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Hiếm khi cần với cây chậu; sân vườn nhiễm nặng dùng thuốc có đăng ký trừ sâu hại rễ theo nhãn.

Kiến (chăn rệp, làm tổ trong chậu)

Cây hay bị

Mọi cây có rệp muội, rệp sáp, rệp vảy; chậu để lâu không thay đất.

Triệu chứng

Kiến bò thành hàng lên xuống thân cây; đất chậu tơi bở bất thường, khô rất nhanh, có lỗ và đất đùn.

Vòng đời, cách lây

Kiến không trực tiếp hại cây nhưng bảo vệ, di chuyển rệp để lấy mật ngọt — làm rệp bùng phát.

Khi nào hay bị

Quanh năm, nhất là mùa khô.

Nguyên nhân

Có rệp tiết mật; chậu khô lâu.

Phòng

Diệt rệp là gốc; kê chậu trên đĩa nước hoặc bôi keo bẫy quanh chân chậu.

Trị — hữu cơ, thủ công

Ngâm cả chậu ngập nước 15–20 phút cho kiến bò ra; thay đất nếu tổ lớn; bả kiến đặt xa trẻ nhỏ, thú cưng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Bả kiến dạng gel/hạt theo nhãn — không phun thuốc lên cây để trị kiến.

Mối hại gốc, thân

Cây hay bị

Bonsai thân gỗ, gốc lũa, cây trồng đất gần tường nhà, chậu gỗ.

Triệu chứng

Đường mui bằng đất chạy trên thân, gốc; gỗ rỗng bên trong, gõ nghe bộp; cây suy yếu, có thể gãy.

Vòng đời, cách lây

Mối thợ ăn gỗ chết và phần lõi gỗ, đi trong đường mui tránh ánh sáng; tổ chính có thể ở xa trong đất.

Khi nào hay bị

Ẩm, đất nhiều gỗ mục.

Dễ nhầm với

Sâu đục thân (có lỗ và mùn cưa, không có đường đất).

Nguyên nhân

Gỗ mục, lũa chưa xử lý, chậu đặt trực tiếp trên đất.

Phòng

Kê chậu cao khỏi mặt đất; xử lý lũa trước khi dùng; dọn gỗ mục quanh vườn.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cạo bỏ đường mui, cắt phần gỗ mục; dỡ chậu thay giá thể.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc trừ mối có đăng ký theo nhãn; mối hại công trình nhà cửa nên thuê đơn vị chuyên nghiệp.

Ốc sên, sên trần

Cây hay bị

Lan, cây con, rau, hosta, thu hải đường, sen đá non, cây thuỷ sinh trồng cạn.

Triệu chứng

Lá thủng lỗ lớn không đều, khuyết mép, đọt non và rễ khí sinh lan bị gặm; có vệt nhớt bạc óng trên lá, chậu.

Vòng đời, cách lây

Đẻ trứng thành ổ trong đất ẩm, dưới chậu; hoạt động ban đêm và sau mưa, ban ngày trốn dưới chậu, khe ẩm.

Khi nào hay bị

Mùa mưa, đêm ẩm.

Dễ nhầm với

Sâu ăn lá (có phân viên đen, không có vệt nhớt).

Nguyên nhân

Chỗ trồng ẩm, nhiều chỗ trú.

Phòng

Dọn chỗ trú dưới chậu; kê chậu lên giá; dán băng đồng quanh chậu.

Trị — hữu cơ, thủ công

Bắt tay buổi tối bằng đèn pin; bẫy bia hoặc vỏ bưởi úp; rắc vôi bột, tro quanh chân chậu (không rắc lên cây).

Trị — thuốc (hoạt chất)

Bả diệt ốc có đăng ký (ví dụ hoạt chất Metaldehyde) theo nhãn — rải xa thú cưng, trẻ nhỏ vì rất độc.

Mốc xám

Cây hay bị

Hoa hồng, cúc, dạ yến thảo, thu hải đường, cyclamen, loa kèn, dâu tây, lan hoa; hoa cắt cành.

Triệu chứng

Đốm nâu nhũn trên cánh hoa, nụ thối không nở; phần bệnh phủ lớp mốc xám như bụi tơ, chạm vào bay khói bào tử; thân bị thối thắt.

Vòng đời, cách lây

Nấm sống trên hoa tàn, lá rụng; bào tử bay theo gió, nảy mầm trên mô yếu, hoa già khi ẩm cao.

Khi nào hay bị

Mát và ẩm (miền Bắc mùa xuân nồm, Đà Lạt, phòng điều hoà ẩm), tưới lên hoa.

Dễ nhầm với

Thối nhũn (không có mốc xám), hoa tàn tự nhiên.

Nguyên nhân

Hoa tàn không dọn, bí gió.

Phòng

Cắt bỏ hoa tàn, lá già; thông thoáng; tưới gốc; không trồng quá dày.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ và mang ra xa phần bệnh (bỏ vào túi tránh bụi bào tử); chế phẩm Bacillus subtilis.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc có đăng ký trừ mốc xám theo nhãn (trên thế giới hay dùng nhóm Fludioxonil, Boscalid…) — kiểm tra có trong danh mục VN.

Nấm hạch (thối gốc mốc trắng)

Cây hay bị

Cà chua, ớt, lạc, rau, hoa cúc, lan, sen đá, xương rồng, cây giống.

Triệu chứng

Gốc thân sát mặt đất thối nâu, có lớp tơ trắng như bông lan ra mặt đất; xuất hiện nhiều hạt tròn nhỏ như hạt cải, lúc đầu trắng sau nâu; cây héo rũ đột ngột.

Vòng đời, cách lây

Hạch nấm sống nhiều năm trong đất; nảy mầm khi nóng ẩm, lan theo đất, nước, dụng cụ.

Khi nào hay bị

Nóng ẩm đầu mùa mưa, đất nhiều tàn dư hữu cơ chưa hoai.

Dễ nhầm với

Thối rễ (không có tơ trắng, hạch), héo xanh vi khuẩn.

Nguyên nhân

Đất nhiễm, tưới nhiều sát gốc.

Phòng

Giá thể sạch; không vùi tàn dư chưa hoai sát gốc; thoát nước tốt.

Trị — hữu cơ, thủ công

Nhổ bỏ cây bệnh cùng lớp đất quanh gốc mang đi xa; rắc vôi chỗ bệnh; Trichoderma bón phòng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc có đăng ký trị nấm hạch, khô vằn theo nhãn, tưới quanh gốc.

Chết ẻo cây con

Cây hay bị

Mọi cây gieo hạt: rau, hoa, sen đá, xương rồng gieo hạt; cành giâm.

Triệu chứng

Cây con vừa mọc bị thắt, thối ở gốc sát mặt đất rồi gục đổ hàng loạt; hạt thối không nảy mầm.

Vòng đời, cách lây

Nấm Pythium, Rhizoctonia, Fusarium có sẵn trong đất, nước không sạch; gây hại mạnh giai đoạn cây mầm mềm yếu.

Khi nào hay bị

Giá thể ẩm sũng, gieo dày, thiếu sáng, bí.

Dễ nhầm với

Cây con vươn yếu do thiếu sáng (không thối gốc).

Nguyên nhân

Đất, khay gieo không sạch.

Phòng

Dùng giá thể mới hoặc đã khử trùng, khay sạch; gieo thưa; tưới vừa phải từ đáy; đủ sáng, thoáng.

Trị — hữu cơ, thủ công

Nhổ bỏ cây bệnh ngay; giảm tưới; Trichoderma trộn giá thể gieo.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Theo nhãn: Metalaxyl (Pythium), Validamycin (Rhizoctonia) tưới gốc.

Tảo đỏ (đốm rỉ tảo)

Cây hay bị

Cây lá dày, bóng: trà (hoa trà, chè), mộc lan, xoài, ổi, sầu riêng, cà phê, bưởi.

Triệu chứng

Đốm tròn hơi nổi như nhung, màu xanh xám rồi cam đỏ, rỉ sắt trên mặt lá và cành; đốm già bạc dần.

Vòng đời, cách lây

Tảo ký sinh lan theo giọt nước mưa; phát triển mạnh khi nóng ẩm kéo dài.

Khi nào hay bị

Mùa mưa, tán rậm thiếu sáng, cây yếu.

Dễ nhầm với

Rỉ sắt (ổ bột ở mặt dưới, quệt ra bột), địa y trên vỏ cây (vô hại).

Nguyên nhân

Ẩm và bí.

Phòng

Tỉa tán thông thoáng; bón cân đối cho cây khoẻ.

Trị — hữu cơ, thủ công

Cắt bỏ lá, cành bị nặng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Thuốc gốc đồng theo nhãn — hiệu quả với tảo đỏ.

U sưng cổ rễ

Cây hay bị

Hoa hồng, cúc, cây ăn quả (đào, mận, nho), một số cây cảnh thân gỗ.

Triệu chứng

Khối u sần sùi, lúc đầu mềm sáng màu sau cứng nâu, ở cổ rễ, gốc thân hoặc rễ; cây còi dần.

Vòng đời, cách lây

Vi khuẩn sống trong đất, xâm nhập qua vết thương ở rễ, gốc khi trồng, ghép.

Khi nào hay bị

Đất nhiễm, cây bị tổn thương rễ.

Dễ nhầm với

Tuyến trùng (nốt nhỏ trong rễ), mô sẹo ghép (chỉ ở điểm ghép).

Nguyên nhân

Vết thương ở gốc, cây giống bệnh.

Phòng

Cây giống sạch; tránh làm tổn thương gốc rễ; khử trùng dụng cụ.

Trị — hữu cơ, thủ công

Nhổ bỏ cây bệnh, không trồng lại cây dễ nhiễm vào chỗ đất đó.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không có thuốc chữa hiệu quả.

Cháy thuốc, ngộ độc thuốc

Cây hay bị

Mọi cây — cây lá mỏng, lan, cây con, sen đá dễ bị nhất.

Triệu chứng

Sau khi phun 1–3 ngày: đốm cháy rải rác theo vết giọt, mép lá cháy đều, lá non biến dạng, xoăn; thuốc diệt cỏ bay sang làm lá non vặn xoắn, dài ra bất thường.

Vòng đời, cách lây

Không lây — các vết xuất hiện cùng lúc trên những phần trúng thuốc.

Khi nào hay bị

Phun quá liều, phun giữa trưa nắng, pha trộn nhiều loại, dùng dầu khoáng/lưu huỳnh khi trời nóng.

Dễ nhầm với

Đốm lá do nấm (vết lan dần theo thời gian), nhện trắng, virus.

Nguyên nhân

Sai liều, sai thời điểm, nhầm bình phun thuốc cỏ.

Phòng

Đúng liều trên nhãn; phun sáng sớm hoặc chiều mát; thử trên 1–2 lá trước; bình phun thuốc cỏ dùng riêng.

Trị — hữu cơ, thủ công

Tưới rửa sạch lá bằng nước ngay khi thấy; ngừng phun; cắt lá hỏng nặng.

Trị — thuốc (hoạt chất)

Không dùng thêm thuốc.